زیر پای شهرها چه می گذرد؟ | دشت های حاصلخیز در مسیر شوره زار شدن
بحران فرونشست زمین از جنوب غرب تهران تا اصفهان، مشهد، شیراز و کرمان در حال پیشروی است. کارشناسان هشدار میدهند که این پدیده در برخی دشت های کشور سطح آبهای زیرزمینی را بیش از ۱۰۰ متر کاهش داده و این موضوع اگر مهار نشود می تواند موجب مرگ آبخوانها و نابودی تدریجی سرزمین شود.
همشهریآنلاین – مجیدجباری: رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به مطالعات انجام شده درباره فرونشست زمین در کشور گفت: نقشههای فرونشست ایران توسط نهادهای داخلی و همچنین مراکز علمی بینالمللی تهیه شده و به خوبی مشخص است که کدام مناطق کشور با بیشترین نرخ و وسعت فرونشست مواجه هستند.
علی بیتاللهی در گفتوگو با همشهریآنلاین با بیان اینکه استان کرمان از نظر نرخ فرونشست و استان خراسان رضوی از نظر وسعت پهنههای فرونشستی بحرانی ترین مناطق کشور هستند، تصریح کرد: دو شاخص اصلی در ارزیابی خطر فرونشست، سرعت نشست زمین و وسعت پهنه تحت تاثیر است و این دو متغیردر استانهای مختلف، با یکدیگر تفاوت دارند.
او با بیان اینکه در جنوب استان البرز و دشت اشتهارد نرخ فرونشست به حدود ۳۰ سانتیمتر در سال میرسد، گفت: چنین ارقامی در سطح جهان کم سابقه است. همچنین در منطقه ۱۸ تهران طی دو سال اخیر به دلیل برداشت گسترده آب زیرزمینی برای تامین آب آشامیدنی، نرخ فرونشست در برخی نقاط به بیش از ۲۲ سانتیمتر در سال رسیده است.
بیتاللهی افزود: حتی در استان گلستان که نسبت به بسیاری از مناطق کشور بارندگی بیشتری دارد، برداشت بی رویه و سنگین آبهای زیرزمینی برای کشاورزی موجب ثبت نرخ فرونشست ۱۷ سانتیمتر در سال شده است.
استانهای بحرانی در فرونشست
رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به وضعیت استانهای مختلف کشور گفت: خراسان رضوی، اصفهان، فارس، کرمان و تهران از جمله استان هایی هستند که هم از نظر وسعت پهنههای فرونشستی و هم از نظر نرخ نشست زمین در شرایط نگران کنندهای قرار دارند. در مرودشت فارس نیز که آثار تاریخی ارزشمندی مانند تخت جمشید و نقش رستم در آن قرار گرفته اند، نرخ فرونشست به حدود ۲۲ سانتیمتر در سال رسیده است.
این زمین شناس هشدار داد: بخش بزرگی از زیرساختهای کشور از جمله ساختمان های مسکونی، راه ها، خطوط ریلی، فرودگاهها، تاسیسات حیاتی و آثار تاریخی در محدودههای در معرض فرونشست قرار دارند. در جنوب غرب تهران یک پهنه گسترده فرونشستی از محدوده شهری تا دشت شهریار و اشتهارد امتداد یافته و در مشهد نیز این پهنه به تدریج به سمت مرکز شهر گسترش پیدا کرده است.
هشدار قرمز برای شهرهای ایران | بحران قریب الوقوع در کمین ۷۵۰ شهر
او فرونشست را بیماری خزنده توصیف کرد و گفت: برخلاف زلزله که آثار آن ناگهانی و محسوس است، فرونشست به آرامی پیشروی میکند و همین مسئله موجب شده حساسیت لازم نسبت به آن شکل نگیرد.
مرگ آبخوان و نابودی سرزمین
بیتاللهی در ادامه از پدیده ای با عنوان مرگ آبخوان نام برد و توضیح داد: زمانی که آب موجود در لایه های زیرزمینی به طور کامل تخلیه شود، فرونشست متوقف خواهد شد، اما این به معنای حل مشکل نیست و در واقع مرگ آبخوان است و امکان احیای آن وجود نخواهد داشت. در چنین شرایطی دشت های حاصلخیز به تدریج به شوره زار و بیابان تبدیل میشوند.
رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی مهم ترین عامل فرونشست را برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی دانست و گفت: توسعه محصولات کشاورزی آب بر، استفاده گسترده از روشهای سنتی آبیاری و استقرار صنایع پرمصرف در مناطق خشک، فشار سنگینی بر آبخوانها وارد کرده است.هنوز بیش از ۹۰ درصد اراضی کشاورزی کشور به روش غرقابی آبیاری میشوند که هدر رفت آب در آن بسیار زیاد است.
مهار فرونشست با سه راهکار ساده
بیتاللهی تاکید کرد: بسیاری از کشورها توانسته اند با اصلاح الگوی کشت، محدود کردن صنایع آب بر و اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوان ها، روند فرونشست را متوقف کنند. به عنوان نمونه، دشت توکیو در ژاپن که زمانی سالانه ۱۲ سانتیمتر فرونشست داشت، اکنون نرخی نزدیک صفر دارد.
این زمینشناس در پایان با اشاره به افت شدید سطح آبهای زیرزمینی در برخی دشت های کشور گفت: در ورامین سطح آبهای زیرزمینی که زمانی در عمق ۳۰ تا ۴۰ متری قرار داشت، اکنون در برخی مناطق به بیش از ۱۲۰ متر رسیده است. در دشت مرودشت فارس نیز چاههایی که پیش تر در عمق ۲۰ تا ۳۰ متری به آب میرسیدند، امروز حتی در عمق ۱۵۰ متری هم به آب نمیرسند و خشک شدهاند. این ها همه نشانه آشکار نزدیک شدن برخی آبخوان های کشور به نقطه بحرانی و غیرقابل بازگشت است و هرچه سریعتر باید برای آن برنامه ریزی و اقدام شود.
