برای اولین بار؛ تفسیر ۱۷ آزمایش با استاندارد ایرانی | ۲۵ میلیون داده از سراسر کشور بررسی شد

همشهری آنلاین – مریم سرخوش: سال‌هاست طبیعی یا غیرطبیعی بودن بسیاری از آزمایش‌های پزشکی ایرانی‌ها بر اساس استانداردهایی تفسیر می‌شود که در کشورهای دیگر تدوین شده‌اند؛ استانداردهایی که لزوماً با ویژگی‌های ژنتیکی، تغذیه‌ای و جغرافیایی مردم ایران همخوانی ندارند. حالا یک پروژه ملی، پس از بررسی ۲۵ میلیون داده آزمایشگاهی، برای نخستین بار محدوده‌های مرجع بومی آزمایش‌های رایج را استخراج کرده است؛ اقدامی که می‌تواند تشخیص بیماری، تجویز دارو و حتی الگوی درمان را در کشور تغییر دهد.

پایان یک ابهام

این که پزشک روی برگه آزمایش می‌نویسد عدد طبیعی» یا غیرطبیعی» بر اساس چه معیاری تعیین می‌شود؟ آیا طبیعی بودن نتیجه یک آزمایش برای مردم ایران همان معنایی را دارد که برای یک شهروند اروپایی یا شرق آسیا دارد؟ دکتر امیرحسن زرنانی، استاد ایمونولوژی دانشگاه علوم پزشکی تهران، عضو انجمن علوم آزمایشگاهی و مجری اصلی پروژه ملی تعیین محدوده‌های مرجع آزمایشگاهی ایران، معتقد است پاسخ این سؤال سال‌ها مبهم بوده اما اکنون به شکل واضح استخراج شده است.

او می‌گوید: وقتی نتیجه یک آزمایش طبیعی اعلام می‌شود، این طبیعی بودن بر اساس محدوده‌هایی است که سال‌ها قبل توسط دانشمندان تعیین شده است. اما طبیعی بودن همیشه به معنای مطابقت با عرف یک جامعه است، نه اینکه هر فردی خارج از آن محدوده الزاماً بیمار باشد.

او برای توضیح این موضوع مثالی ساده می‌زند: در جامعه بیشتر افراد پنج انگشت دارند؛ بنابراین پنج انگشت داشتن طبیعی محسوب می‌شود، اما این به معنای بیمار بودن افراد شش‌انگشتی نیست. یا فرض کنید متوسط قد مردان ایرانی ۱۷۰ سانتی‌متر باشد. فردی با قد ۱۵۰ سانتی‌متر در ایران خارج از عرف محسوب می‌شود، اما همین قد ممکن است در برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی کاملاً طبیعی باشد. بنابراین خود جامعه، معیار طبیعی بودن را تعیین می‌کند. در آزمایشگاه هم همین منطق وجود دارد؛ نتیجه زمانی طبیعی تلقی می‌شود که در محدوده‌ای قرار بگیرد که اکثریت افراد هم‌سن، هم‌جنس و با شرایط مشابه در آن قرار دارند.

چرا استانداردهای خارجی برای ایرانی‌ها کافی نیست؟

به گفته این استاد دانشگاه، صدها آزمایش پزشکی تحت تأثیر عواملی مانند سن، جنس، بارداری، شرایط اقلیمی، ارتفاع محل زندگی از سطح دریا، تغذیه، ژنتیک و سبک زندگی قرار دارند. او توضیح می‌دهد: نمی‌توان انتظار داشت محدوده طبیعی یک آزمایش در اروپا دقیقاً برای ایرانی‌ها هم صادق باشد. تفاوت‌های ژنتیکی، فرهنگی، تغذیه‌ای و حتی شرایط جغرافیایی باعث می‌شود این محدوده‌ها یکسان نباشند.

با این حال، طی دهه‌های گذشته راه دیگری وجود نداشت و زرنانی در این باره بیان می‌کند: سال‌ها یا از محدوده‌های مرجع کشورهای دیگر استفاده می‌کردیم یا به کتاب‌های مرجع مراجعه می‌شد. در هر دو حالت، این اعداد بر اساس جمعیت کشورهای دیگر استخراج شده بودند و اشکالات خودشان را داشتند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم محدوده‌های مرجع را برای جامعه ایرانی به دست بیاوریم.

چرا روش متداول جواب نمی‌داد؟

به گفته او، برای تعیین محدوده طبیعی آزمایش‌ها دو روش وجود دارد؛ مستقیم و غیرمستقیم. این ایمونولوژیست درباره روش مستقیم توضیح می‌دهد: در این روش حدود ۱۰۰ نفر که از نظر سلامتی شرایط بسیار خاصی دارند انتخاب می‌شوند؛ افرادی که بیماری ندارند، سیگار نمی‌کشند، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی مطلوب دارند. سپس همه آزمایش‌ها روی آنها انجام می‌شود. این روش از نظر علمی ارزشمند، اما بسیار پرهزینه است و اجرای آن در کشورهایی با محدودیت اقتصادی دشوار خواهد بود.
به همین دلیل، تیم پژوهشی مسیر دیگری را انتخاب کرد و به گفته زرنانی روش غیرمستقیم استفاده شد؛ یعنی هیچ فیلتری برای انتخاب افراد گذاشته نشد. داده‌های افرادی هم بررسی شد که برای چکاپ یا آزمایش‌های معمول به آزمایشگاه‌های خصوصی مراجعه کرده بودند. طبیعی است که در این میان افرادی با دیابت، اختلال تیروئید یا چربی خون بالا هم وجود داشتند، اما این افراد در دو سر منحنی قرار گرفتند و با روش‌های آماری حذف می‌شوند تا محدوده طبیعی واقعی استخراج شود.

۲۵ میلیون داده از سراسر ایران

زرنانی درباره ابعاد این پروژه می‌گوید: طی دو سال، داده‌های پیش از همه‌گیری کرونا را از ۶۰ آزمایشگاه خصوصی سراسر کشور جمع‌آوری کردیم. اطلاعات مربوط به همه قومیت‌ها و شهرهای مختلف ایران در اختیار ما قرار گرفت و در نهایت حدود ۲۵ میلیون داده آزمایشگاهی جمع‌آوری شد.

به گفته او، پس از تحلیل این داده‌ها و با همکاری دانشگاه مونترال، محدوده‌های مرجع ۱۷ آزمایش پرکاربرد کشور استخراج شد و اکنون می‌توانیم بگوییم محدوده طبیعی قند خون برای یک مرد جوان ایرانی چقدر است یا همین عدد برای زنان یا گروه‌های سنی دیگر چه تفاوتی دارد.

کشف تفاوت‌های مهم با استانداردهای خارجی

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این مطالعه، تفاوت قابل توجه بسیاری از آزمایش‌ها با استانداردهای رایج بین‌المللی بود. زرنانی در این باره هم عنوان می‌کند: وقتی نتایج را با کتاب‌های مرجع و محدوده‌هایی که تاکنون استفاده می‌شد مقایسه کردیم، مشخص شد بسیاری از آنها با جمعیت ایرانی تفاوت دارند. البته برخی تست‌ها هم همخوانی داشتند، اما در تعداد قابل توجهی اختلاف دیده شد.

او نمونه‌ای از این تفاوت را مربوط به آزمایش عملکرد تیروئید می‌داند و می‌گوید: سطح TSH در جمعیت ایرانی با جمعیت اروپایی متفاوت است. ایرانی‌ها به طور کلی TSH بالاتری دارند. در گذشته ممکن بود فردی با عدد پنج، مبتلا به کم‌کاری تیروئید تشخیص داده شود و دارو دریافت کند، اما حالا با استفاده از محدوده مرجع ایرانی ممکن است همان عدد طبیعی تلقی شود و اصلاً نیازی به درمان دارویی نباشد.

زرنانی معتقد است این تغییر می‌تواند الگوی مصرف دارو در کشور را نیز اصلاح کند.

او تأکید می‌کند: این محدوده‌ها بر اساس نژاد، تغذیه، فرهنگ، شرایط اقلیمی و ویژگی‌های جمعیت ایران استخراج شده‌اند. نکته جالب این است که برخلاف تصور، تفاوت چشمگیری میان قومیت‌ها و شهرهای مختلف کشور هم مشاهده نکردیم و تقریباً همه ایرانی‌ها از یک محدوده مرجع مشترک پیروی می‌کنند.

کشف یک واقعیت دیگر؛ آزمایش‌های غیرضروری

این پروژه فقط به تعیین محدوده‌های مرجع ختم نشد. به گفته زرنانی در بررسی داده‌ها متوجه شدیم نتایج بخش قابل توجهی از آزمایش‌های انجام شده اساساً طبیعی هستند و احتمالاً غیرضروری تجویز شده‌اند. عضو انجمن علوم آزمایشگاهی کشور معتقد است که این اطلاعات جانبی می‌تواند به اصلاح الگوی درخواست آزمایش در کشور نیز کمک کند.

گامی به سوی پزشکی فردمحور

این پروژه ملی زیر نظر انجمن علوم آزمایشگاهی با مجوز دانشگاه علوم پزشکی تهران اجرا و با عنوان IRLAR در وزارت بهداشت ثبت شده است. زرنانی در توضیح بیشتر بیان می‌کند: در این پروژه ۱۷ آزمایش پرکاربرد از جمله اوره، کراتینین، کلسترول، تری گلیسیرید، قند خون ناشتا، تیروئید آلبومین، پروتئین کامل، آنزیم‌های کبدی و… بررسی شدند. نتایج آن هم سال گذشته در کنگره انجمن علوم آزمایشگاهی رونمایی شد و برای ابلاغ به آزمایشگاه‌های سراسر کشور در اختیار وزارت بهداشت قرار می‌گیرد.

او این اقدام را گامی مهم در مسیر پزشکی دقیق می‌داند و می‌گوید: این روش ما را به پزشکی فردمحور نزدیک‌تر می‌کند؛ یعنی از نسخه واحد برای همه فاصله می‌گیریم و تشخیص‌ها بر اساس ویژگی‌های واقعی جمعیت خودمان انجام خواهد شد.

دستاوردی که می‌تواند روند درمان را تغییر دهد

زرنانی معتقد است مهم‌ترین دستاورد این پروژه، افزایش اطمینان در تفسیر نتایج آزمایش‌هاست: آزمایشگاه‌ها از این پس با اطمینان بیشتری می‌توانند نتایج را تفسیر کنند، چون این محدوده‌های مرجع بر اساس جمعیت ایرانی و با همان تجهیزات و روش‌هایی استخراج شده‌اند که در آزمایشگاه‌های کشور استفاده می‌شود.

به گفته او، اگر محدوده‌های مرجع دقیق نباشند، ممکن است یک نتیجه کاملاً طبیعی به‌اشتباه غیرطبیعی گزارش شود؛ موضوعی که هم بیمار را دچار اضطراب می‌کند و هم می‌تواند تصمیم پزشک درباره ادامه درمان را تغییر دهد.

عضو انجمن علوم آزمایشگاهی ایران تأکید می‌کند: این دستاورد می‌تواند روند تشخیص، درمان و پایش بیماری‌ها را در کشور متحول و تصمیم‌های پزشکی را به واقعیت‌های زیستی جامعه ایرانی نزدیک‌تر کند.